---
title: Pelgrimsinsigne
date: 2021-11-26T04:57:25Z
modified: 2025-09-13T05:31:11Z
permalink: "https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/enkele-vondsten/pelgrimsinsigne-spiegel/"
type: al_product
status: publish
excerpt: "Pelgrimsinsigne (spiegelinsigne) in de vorm van een spiegeltje met op de voorzijde het tonen van de tunica van Maria. Glas, hout en tin. Aken (ca. 1450-1500)\\n\\n&nbsp;\\n\\nFoto's: Stichting Restauratieatelier Restaura, Heerlen."
wpid: 23968
al_product-cat:
  - Pelgrimsinsigne
  - Glas
  - Hout
  - Hout
  - Metaal
  - "Middeleeuwen laat B: 1250-1500 nC"
  - "Middeleeuwen: 450-1500 nC"
  - Organisch
  - Religie
  - Tin
al_product-attributes:
  - Arkelstraat 102 (2011)
  - "Materiaal:"
  - "Middeleeuwen laat B: 1250-1500 nC"
  - "Periode:"
  - Religie
  - Samengesteld
  - "Toepassing:"
  - "Vindplaats:"
featured_image: /wp-content/uploads/2021/11/pelgrimsinsigne-spiegel-aken-restaura3.jpg
featured_image_alt: Pelgrimsinsigne Aken, zijwaards
timestamp: 2025-09-13T05:31:11Z
tags:
  - Pelgrimsinsigne
  - Glas
  - Hout
  - Metaal
  - "Middeleeuwen laat B: 1250-1500 nC"
  - "Middeleeuwen: 450-1500 nC"
  - Organisch
  - Religie
  - Tin
  - Arkelstraat 102 (2011)
  - "Materiaal:"
  - "Periode:"
  - Samengesteld
  - "Toepassing:"
  - "Vindplaats:"
---

**Dit spiegeltje is in 2011 gevonden tijdens de opgraving aan de [Arkelstraat (Bluebandhuis)](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/wp-mfa-exports/page/bluebandhuis.md). Het is een pelgrimsinsigne, door een bedevaartganger in de 15de-eeuw meegebracht uit Aken.**

De spiegel is opgebouwd uit een schijfje hout met aan één zijde een verdieping waarin een stukje glas is gelegd. Het glas is aan twee zijden afgerond en aan het hout bevestigd door een (oorspronkelijk decoratieve?) rand van een gipsachtig materiaal, die in de oorspronkelijke staat de rand van het glas moet hebben bedekt. Een vergelijkbaar geconstrueerde spiegel is in het Utrechtse kartuizerklooster [Nieuwlicht](https://nl.wikipedia.org/wiki/Nieuwlicht_(Utrecht)) gevonden. 25![Kartuizerklooster Nieuwlicht: de archeologie van een Utrechts klooster](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2019/02/2015_hoogendijk.jpg)

**Hoogendijk, T. et al. (2013)** Kartuizerklooster Nieuwlicht: de archeologie van een Utrechts klooster, _Hollandia reeks_ 357, Zaandijk, p. 187-191.

Aan de andere kant is een plaatje tin aangebracht, met in reliëf een voorstelling van twee figuren die de tunica van Maria omhoog houden. Boven de tunica hangt een rozet. De randen van het tinnen plaatje zijn om de zijkant van het houten schijfje heen gevouwen.

[![ Karel de Grote als stichter van de stad Aken en insteller van de Akense pelgrimage; de engel op de stadsmuur toont het hemd van Maria. Houtsnede uit de Koelfoffsche Chronik (Keulen 1499, facsimile 1972) f. 114.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/00261-900x710.jpg "© Herzog August Bibliothek Wolfenbüttel, houtsnede in de Koelfoffsche Chronik (1499) fol. 114.")](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/00261.jpg)

Karel de Grote als stichter van de stad Aken. Een engel op de stadspoort toont het hemd van Maria.


### Bedevaart naar Aken

De afbeelding is kenmerkend voor pelgrimsinsignes uit Aken, waar de tunica het onderkleed dat Maria droeg tijdens het baren van Jezus één van de belangrijkste relikwieën was die in de domkerk werden bewaard. Hoewel er aanwijzingen zijn voor bedevaartstochten naar Aken in de Karolingische periode. 26[![Annunciation and Dedication on Aachen Pilgrim Badges](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Annunciation-and-Dedication-on-Aachen-Pilgrim-Badges.jpg)

**Asperen, H. van (2013)**
Annunciation and Dedication on Aachen Pilgrim Badges. Notes on the Early Badge Production in Aachen and Some New Attributions. in: _Peregrinations Journal of Medieval Art and Architecture_ Vol. 4, 2, p. 215.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Annunciation-and-Dedication-on-Aachen-Pilgrim-Badges.pdf) 27![Karls des Grossen Reliquienschatz und die Anfänge der Aachenfahrt](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Schiffers-1951.jpg)

**Schiffers, H. (1951)**
Karls des Grossen Reliquienschatz und die Anfänge der Aachenfahrt, Veröffentlichungen des Bischöflichen Diözesanarchivs Aachen, Bd. 10, Aachen, p. 9. kwamen de pelgrimstochten in de late middeleeuwen opgang na de (her) ontdekking van vier belangrijke relikwieën in een Karolingische reliekhouder in 1239.

De stroom pelgrims nam dermate in omvang toe, dat men vanaf 1322 de voorwerpen aan de buitenzijde van de domkerk tentoonstelde. Insignes die het tonen van de tunica als onderwerp zijn waarschijnlijk na dit jaar geproduceerd. De toegenomen populariteit had ook als gevolg dat de pelgrims niet allemaal meer in staat waren om de relieken aan te raken. De makers van pelgrimsinsignes speelden hierop in door spiegelinsignes te maken. Door de reflectie van het reliek op te vangen in de spiegel had de pelgrim het heilige voorwerp indirect 'aangeraakt'. Soms ging het mis en was er zo'n drukte in de straten van Aken dat er slachtoffers vielen in de menigte. In 1440 vielen doden en gewonden door instorting van de daken van panden rondom de dom waarop men zich gewaagd had voor een beter uitzicht op de processie.

 
  [ ![Heiligdomsvaart in Aken (1622). Het kleed van Maria wordt getoond vanaf de galerij tussen de torens.](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/photo-gallery/imported_from_media_libray/thumb/1622_Heiligtumsfahrt-scaled.jpg?bwg=1638070202 "Heiligdomsvaart in Aken (1622)

. Het kleed van Maria wordt getoond vanaf de galerij tussen de torens.") 

 ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/photo-gallery/imported_from_media_libray/1622_Heiligtumsfahrt-scaled.jpg?bwg=1638070202) [ ![Het tonen van de tunica (1994).](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/photo-gallery/imported_from_media_libray/thumb/Kleid_Mariens-scaled.jpg?bwg=1638165089 "Het tonen van de tunica (1994)

.") 

 ](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/photo-gallery/imported_from_media_libray/Kleid_Mariens-scaled.jpg?bwg=1638165089) 

 
_Het tonen van de tunica in 1622 en 1994._

### Massaproductie

Het maken van pelgrimsinsignes kon een lucratieve bezigheid zijn, met de vele tienduizenden pelgrims die Aken elk jaar bezochten. De meeste insignes werden vervaardigd door ambachtslieden die ook spiegels maakten. Maar na 1347, toen de pelgrimstochten nog maar eens in de zeven jaar werden georganiseerd, werd het voor iedereen toegestaan om gedurende de maanden van verering insignes te produceren. 28![Pilgerzeichen - Pilgerstraßen](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Pilgerzeichen.jpg)

**Herbers, K. & H. Kühne (2013)** Pilgerzeichen - "Pilgerstraßen", _Jakobus-Studien_ 20, Tübingen, p. 12. De makers zochten naar een methode om zoveel mogelijk insignes tegen een lage kostprijs te maken.

Het in Gorinchem gevonden insigne is hier mogelijk een voorbeeld van. In tegenstelling tot veel van de bekende Akense insignes, met opengewerkte decors en veel detail, is de voorstelling op deze insigne vrij grof en simpelweg in het plaatje tin gedrukt. Deze techniek wordt gebruikelijk vanaf 1450/1460. 29Mededeling H. van Asperen. Een interessante anekdote is dat [Johannes Gutenberg](https://nl.wikipedia.org/wiki/Johannes_Gutenberg) zich rond 1440 bezig hield met het ontwikkelen van een methode om goedkoop spiegelinsignes te produceren. Hij zou de opgedane kennis later gebruiken om de boekdrukkunst te ontwikkelen. 30Mededeling H. van Asperen

### Vergelijkbare vondsten

In de beschikbare literatuur is geen tweede insigne gevonden die er precies zo uitziet als het Gorcumse exemplaar. Het beste vergelijkbaar zijn de ronde insignes die mogelijk op een spiegel bevestigd waren, zoals een insigne die in Middelburg gevonden is. 31![](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Heilig-en-profaan-2.jpg) **Beuningen, H.J.E., A.M. Koldeweij en D. Kicken (2001)**
Heilig en profaan 2. 1200 Laatmiddeleeuwse insignes uit openbare en particuliere collecties, _Rotterdam Papers_ 12, Cothen, p. 324. Objectnr. 06492 in de database Kunera (kunera.nl)) In deze gevallen betreft het insignes met opengewerkte decors en is er van een eventuele spiegel niets bewaard gebleven. Twee Belgische insignes, uit Brugge en Ieper, vertonen wél resten van glas op hout, achter een opgewerkte tinnen omlijsting. 32**Beuningen, H.J.E., A.M. Koldeweij en D. Kicken (2001)**
Heilig en profaan 2. 1200 Laatmiddeleeuwse insignes uit openbare en particuliere collecties, _Rotterdam Papers_ 12, Cothen, p. 447. Objectnrs. 07148 en 17378 in de database Kunera (kunera.nl) 33**Beuningen, H.J.E. van, A.M. Koldeweij, D. Kicken en H. van Asperen (2012)**
Heilig en profaan 3. 1300 Laatmiddeleeuwse insignes uit openbare en particuliere collecties, Rotterdam Papers 13, Langbroek, p. 377. In Raversijde is een ovale insigne gevonden van lood/tin (26x20x7,5 mm), met glas waarachter mogelijk een spiegelende folie heeft gezeten. Op de rand staat een tekst die wijst op een Mariaverering. 34**Pieters, M., E. Cools, J. Koldeweij en A. Mortier (2002)**
Middeleeuwse en latere insignes en devotionalia uit Raverszijde (gemeente Middelkerke en stad Oostende, prov. West Vlaanderen) in: _Boe, G. de (red.), Archeologie in Vlaanderen_ VI 1997/1998, Zelik, p. 284.

_Tekst naar Tim Hoogendijk (2015)_