---
title: Achter de Kerk (2008)
date: 2021-03-02T21:30:47Z
modified: 2026-04-20T04:59:06Z
permalink: "https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/"
type: page
status: publish
excerpt: ""
wpid: 809
featured_image: "https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2017/01/ADK2008_008-e1497073210803.jpg"
featured_image_alt: Achter de kerk (2008)
parent: 335
ancestors:
- 335
children:
- 13020
- 908
- 906
- 904
- 902
- 900
- 898
- 896
- 894
- 892
- 890
timestamp: 2026-04-20T04:59:06Z
tags: []
---
## Onderzoek
**In de elfde en twaalfde eeuw was Gorinchem, gelegen aan de monding van de Linge, één van de eerste nederzettingen waar vanuit het achterland ontgonnen werd. In de eeuwen erna groeide de nederzetting onder het bewind van de [Heren van Arkel](https://nl.wikipedia.org/wiki/Heren_van_Arkel "Wikipedia - Land van Arkel") uit tot een stadje met vanaf de tweede helft van de 13de eeuw aarden wallen en grachten. In 1382 verkreeg Gorcum [stadsrechten.](https://nl.wikipedia.org/wiki/Stadsrechten "Wikipedia - stadsrechten")**
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2018/10/achter-de-kerk-gorinchem-2008_35563462094_o-scaled.jpg)Het vrij leggen van de graven
Zoals in veel dorpen en steden vormde de kerk het middelpunt van de nederzetting. In 1263 werd een aan [Sint Maarten](https://nl.wikipedia.org/wiki/Maarten_van_Tours "Wikipedia - Maarten van Tours") gewijde kerk in gebruik genomen. De toren raakte in een onweer in 1361 zwaar beschadigd en werd vervangen door de huidige toren waaraan tussen 1450 en 1517 is gebouwd. Mogelijk werden vanaf de bouw van de eerste kerk in Gorcum op de gewijde grond rond het kerkgebouw overledenen begraven.
## Begraafplaats
De eerste afbeelding van de kerk en het kerkhof, van de hand van de cartograaf [Jacob van Deventer](https://nl.wikipedia.org/wiki/Jacob_van_Deventer "Wikipedia -Jacob van Deventer"), dateert uit de 16de eeuw. Cartografische gegevens uit de 16de tot 20e eeuw geven een indruk van de ontwikkeling van het kerkgebouw en het ruimtegebruik van het omliggende terrein. Hieruit is op te maken dat het deel van het kerkterrein ten noorden van de toren dat in 2008 door [Hollandia Archeologen](https://www.hollandia-archeologie.nl/ " Hollandia Archeologen") is onderzocht, mogelijk tot in de 18de eeuw in gebruik was als begraafplaats.
Bij dit archeologische onderzoek, dat naar aanleiding van de geplande aanleg van een blusinstallatie voor de kerktoren is uitgevoerd, zijn 53 individuen opgegraven. De graven lagen naar christelijke tradities overwegend oost-west georiënteerd, met een lichte afwijking naar het noorden vanwege de door de ligging van de Krijtstraat gedicteerde indeling van het kerkhof.
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2016/12/deventer2_detail.jpg)(Detail) stadsplattegrond Gorinchem, Jacob van Deventer (1558)
Door de beperkte oppervlakte die bij de archeologische opgraving kon worden onderzocht zijn uitspraken over de indeling en de ontwikkeling van het kerkhof lastig te beargumenteren. Een onderscheid in de kistvormen van de graven in het noordelijke deel van de opgravingsput en de overige graven heeft mogelijk te maken met de indeling van het kerkhof. Een diachroon onderscheid is mogelijk te herkennen in de discontinuïteit van de locatiekeuze van de begravingen. Ook is dit een aanwijzing voor de wijze waarop de graven werden gemarkeerd.
Het vondstmateriaal en de [dendrochronologische](https://nl.wikipedia.org/wiki/Dendrochronologie "Wikipedia - Dendrochronologie") dateringen van het hout van de grafkisten tonen dat de aangetroffen individuen tussen de 14de-15de eeuw en de 18de eeuw moeten zijn begraven.
## Armelui
Het [fysisch-antropologische onderzoek](https://nl.wikipedia.org/wiki/Biologische_antropologie "Wikipedia - Biologische antropologie") laat zien dat de Gorcumers die in dit deel van het kerkhof begraven werden tot het arme deel van de bevolking behoorden. Met name de vrouwen bereikten als gevolg van hun zware leefomstandigheden slechts een geringe lichaamslengte en stierven op jonge leeftijd.
De armelui werden in eenvoudige kisten van goedkoop hout begraven in een graf, dat maar in enkele gevallen was voorzien van een kruis, in de schaduw van de Grote Kerk van Gorinchem.
## Foto's
\[Best\_Wordpress\_Gallery id=”28″ gal\_title=”Achter de Kerk (2008)”\]
## Media
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/archeologisch-onderzoek-bij-grote-toren/ "Archeologisch onderzoek bij Grote Toren")
### [Archeologisch onderzoek bij Grote Toren](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/archeologisch-onderzoek-bij-grote-toren/ "Archeologisch onderzoek bij Grote Toren")
GORINCHEM -- Tijdens de werkzaamheden voor de blusinstallatie van de Grote Toren ontdekte men in januari een grote hoeveelheid menselijke botten. In de week van 19 tot 23 mei start Hollandia Archeologen een nader archeologisch onderzoek bij...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/botresten-gevonden-bij-grote-toren-gorinchem/ "Botresten gevonden bij Grote Toren Gorinchem")
### [Botresten gevonden bij Grote Toren Gorinchem](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/botresten-gevonden-bij-grote-toren-gorinchem/ "Botresten gevonden bij Grote Toren Gorinchem")
Tijdens graafwerkzaamheden naast de Grote Toren in Gorinchem zijn menselijke botresten gevonden. Het gaat om botten die afkomstig zijn van een begraafplaats aan de Groenmarkt die 200 jaar geleden is gesloten. Hoe oud de botten zijn,...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/botresten-onder-torenvloer/ "Botresten onder torenvloer")
### [Botresten onder torenvloer](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/botresten-onder-torenvloer/ "Botresten onder torenvloer")
GORINCHEM - Onder de vloer van de Grote Toren in Gorinchem is een verstoorde begraafplaats aangetroffen. De eerste botresten kwamen al dinsdag te voorschijn. Maar gisteren werd pas duidelijk dat de restanten van een kerkhof onder de tegels verborgen...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/graven-in-de-graven-team-van-archeologen-aan-het-werk-bij-de-grote-kerk/ "Graven in de graven, team van archeologen aan het werk bij de Grote Kerk")
### [Graven in de graven, team van archeologen aan het werk bij de Grote Kerk](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/graven-in-de-graven-team-van-archeologen-aan-het-werk-bij-de-grote-kerk/ "Graven in de graven, team van archeologen aan het werk bij de Grote Kerk")
GORINCHEM - In een knekelput naast de Grote Kerk liggen twee schedels. Een archeoloog haalt ze voorzichtig uit de zware klei. Hij merkt op dat het waarschijnlijk mannen zijn en wijst op de vorm van de oogkassen en wenkbrauwen. Een paar meter...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/honderden-botten-bij-de-grote-kerk/ "Honderden botten bij de Grote Kerk")
### [Honderden botten bij de Grote Kerk](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/honderden-botten-bij-de-grote-kerk/ "Honderden botten bij de Grote Kerk")
GORINCHEM - Het was even schrikken voor de werklui die vorige week dinsdag bezig waren met graafwerkzaamheden bij de Grote Kerk. Tijdens de werkzaamheden aan de blusinstallatie stuitten zij op honderden botten. Op zich niet verwonderlijk...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/nader-onderzoek-naar-opgegraven-botten-in-gorinchem/ "Nader onderzoek naar opgegraven botten in Gorinchem")
### [Nader onderzoek naar opgegraven botten in Gorinchem](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/nader-onderzoek-naar-opgegraven-botten-in-gorinchem/ "Nader onderzoek naar opgegraven botten in Gorinchem")
GORINCHEM - De botten die deze week worden opgegraven in de sleuf bij de Grote Toren in Gorinchem worden de komende maanden nader onderzocht. Een fysische antropoloog gaat proberen de leeftijd van de bij de kerk begraven personen te achterhalen....
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/opgegraven-botten-kunnen-leeftijd-en-ziekte-prijsgeven/ "Opgegraven botten kunnen leeftijd en ziekte prijsgeven")
### [Opgegraven botten kunnen leeftijd en ziekte prijsgeven](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/opgegraven-botten-kunnen-leeftijd-en-ziekte-prijsgeven/ "Opgegraven botten kunnen leeftijd en ziekte prijsgeven")
GORINCHEM - De botten die deze week worden opgegraven in de sleuf bij de Grote Toren in Gorinchem worden de komende maanden verder onderzocht. Een fysische antropoloog gaat proberen de leeftijd van de bij de kerk begraven personen te achterhalen....
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/opgegraven-botjes-naar-lab-voor-onderzoek/ "Opgegraven botten naar laboratorium voor onderzoek")
### [Opgegraven botten naar laboratorium voor onderzoek](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/opgegraven-botjes-naar-lab-voor-onderzoek/ "Opgegraven botten naar laboratorium voor onderzoek")
GORINCHEM - Bij de archeologische opgravingen in de sleuf naast de Grote Toren in Gorinchem zijn behalve botten en enkele scherfresten geen bijzonderheden gevonden. Een deel van de opgegraven botten en scherven is voor nader onderzoek naar...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/skeletten-bij-grote-kerk-hadden-zwaar-leven/ "Skeletten bij Grote kerk hadden zwaar leven")
### [Skeletten bij Grote kerk hadden zwaar leven](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/skeletten-bij-grote-kerk-hadden-zwaar-leven/ "Skeletten bij Grote kerk hadden zwaar leven")
GORINCHEM - De Gorcumers die eeuwen geleden in de schaduw van de Grote Kerk zijn begraven, hebben een zwaar leven achter de rug gehad. Dit blijkt uit fysisch-antropologisch onderzoek door Maja d'Hollosy . Deze skeletten kwamen in mei 2008 tevoorschijn...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/verder-zoeken-naar-skeletten/ "Verder zoeken naar skeletten")
### [Verder zoeken naar skeletten](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/verder-zoeken-naar-skeletten/ "Verder zoeken naar skeletten")
GORINCHEM - Na het weekend wordt er gegraven bij de Grote Toren , om te onderzoeken of er meer menselijke resten liggen. In januari werd een grote hoeveelheid botten aangetroffen tijdens werkzaamheden voor de blusinstallatie van de kerk. Destijds...
[
](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/wroeten-in-de-gorcumse-klei-archeologen-brengen-botten-in-kaart/ "Wroeten in de Gorcumse klei: archeologen brengen botten in kaart")
### [Wroeten in de Gorcumse klei: archeologen brengen botten in kaart](https://www.archeologiegorinchem.com/projectenoverzicht/achter-de-kerk-2008/wroeten-in-de-gorcumse-klei-archeologen-brengen-botten-in-kaart/ "Wroeten in de Gorcumse klei: archeologen brengen botten in kaart")
GORINCHEM - Handen gehuld in latex handschoenen graven uiterst voorzichtig de overtollige modder weg. Steeds meer botten komen aan de oppervlakte te liggen. Delen van skeletten worden nauwkeurig schoongemaakt en in kaart gebracht. Archeologen...
## Publicaties
| [
](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Grote-Kerk-en-Toren.pdf) | **Busch, A.J. (1994)** Grote Kerk en Toren, _Gorcumse Monumentenreeks_ 2, Gorinchem. [WorldCat](http://www.worldcat.org/oclc/69382193) \ | Flipbook \ | [PDF](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2021/11/Grote-Kerk-en-Toren.pdf) (5 MB) |
| --- | --- | --- | --- |
| [
](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2016/12/hoogendijk-t-m-d-hollosy-t-verminnen-2010-archeologische-opgraving-ao-gorinchem-achter-de-kerk-krijststraat-hollandia-reeks-296-zaandijk.pdf) | **Hoogendijk, T., M. d’Hollosy & T. Verminnen (2010)** Archeologische Opgraving (AO), Gorinchem Achter de Kerk/Krijtstraat_, Hollandia reeks 296,_ Zaandijk . Flipbook \ | [PDF](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2016/12/hoogendijk-t-m-d-hollosy-t-verminnen-2010-archeologische-opgraving-ao-gorinchem-achter-de-kerk-krijststraat-hollandia-reeks-296-zaandijk.pdf) (42,41 MB) | |
|  | **Hoogendijk, T. (2011)** _In de schaduw van de Grote Kerk Archeologisch onderzoek van het kerkhof van de Grote Kerk in Gorinchem 14e tot 18e eeuw,_ Zaandijk. | | |
| [
](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2017/01/rooijen-e-van-2008-gorinchem-achter-de-kerk-in-archeologische-kroniek-van-zuid-holland-40-p-16.pdf) | **Rooijen, E. van (2008)** Gorinchem: Achter de Kerk, in: _Archeologische Kroniek van Zuid-Holland,_ 40, p. 16. Flipbook \ | [PDF](https://www.archeologiegorinchem.com/wp-content/uploads/2017/01/rooijen-e-van-2008-gorinchem-achter-de-kerk-in-archeologische-kroniek-van-zuid-holland-40-p-16.pdf) (5,76 MB) | |
## Metadata
| Archisnummer(s): | 28581 (onderzoeksmelding) |
| --- | --- |
| Topografische Kaart: | 38G |
| Coördinaten: | 126.425/426.890 126.423/426.860 126.433/426.860 126.433/426.890 |
| Toponiem: | Achter de kerk/Krijtstraat |
| Plaats: | Gorinchem |
| Gemeente: | Gorinchem |
| Provincie: | Zuid-Holland |
| Type onderzoek: | DAO (Definitief Archeologisch Onderzoek) |
| Uitvoerder: | [Hollandia Archeologen](https://www.hollandia-archeologie.nl/) |
| Projectleider: | Drs. M.J.J. Dautzenberg |
| Opdrachtgever: | [Gemeente Gorinchem](https://www.gorinchem.nl/) |
| Bevoegd gezag: | [Gemeente Gorinchem](https://www.gorinchem.nl/) |
| Aanvang onderzoek: | 19 mei 2008-23 mei 2008 |
| Vondsten & documentatie: | [Gemeentelijk depot voor archeologie Gorinchem](https://www.archeologiegorinchem.com/) |
| DANS: | - |